Mantar sözlüğü
Miselyumdan volvaya, mikorizadan spor izine: mantar rehberlerinde ve ormanda en sık duyacağınız terimlerin kısa ve açık tanımları.
Terimler
- Miselyum
- Hif
- Meyve gövdesi
- Spor
- Spor izi
- Şapka
- Lamel
- Gözenek
- Sap
- Halka
- Volva (çanak)
- Mikoriza
- Saprofit mantar
- Parazit mantar
- Sütlü mantar (Lactarius)
- Amanita
- Amatoksin
- Boletus
- Trüf
- Kültür mantarı
- Foraging
- Mantar çıkması
- Teşhis
- Zehir Danışma Merkezi (114)
- Miselyum
- Mantarın toprakta, odunda ya da yaprak döküntüsünde yaşayan, ince ipliklerden oluşan asıl gövdesi. Ormanda gördüğümüz mantar, miselyumun ürettiği üreme yapısıdır; miselyum yıllarca yaşayabilir.
- Hif
- Miselyumu oluşturan mikroskobik, ipliksi hücre dizileri. Hifler toprakta ilerleyerek besin ve su arar.
- Meyve gövdesi
- Toprağın ya da odunun üstünde gördüğümüz, spor üreten yapı; halk arasında “mantar” denilen kısım. Bilimsel adı sporokarptır.
- Spor
- Mantarın çoğalmasını sağlayan mikroskobik üreme hücresi. Bitkilerdeki tohumun işlevini görür; tek bir mantar milyonlarca spor saçabilir.
- Spor izi
- Mantar şapkası beyaz ve siyah bir kâğıdın üzerine birkaç saat bırakıldığında dökülen sporların oluşturduğu renkli iz. Spor rengi (beyaz, pembe, kahverengi, siyah) teşhiste kullanılan önemli bir özelliktir.
- Şapka
- Mantarın üst kısmı; altında sporların üretildiği lamelleri ya da gözenekleri taşır. Rengi, yüzeyi ve şekli mantarın yaşına ve neme göre değişebilir.
- Lamel
- Şapkanın altında bıçak ağzı gibi dizilmiş ince yapraklar; sporlar burada üretilir. Lamellerin rengi ve sapa bağlanma şekli tür ayrımında kullanılır.
- Gözenek
- Porçini gibi Boletus mantarlarında lamel yerine bulunan, süngerimsi tüplerin ağızları. Bu mantarlarda sporlar tüplerin içinde üretilir.
- Sap
- Şapkayı taşıyan kısım. Halkası, çanağı, rengi ve kesildiğinde renk değiştirip değiştirmemesi tür teşhisinde önemlidir.
- Halka
- Bazı mantarların sapında görülen zar kalıntısı. Genç mantarda lamelleri örten zar, şapka açılınca yırtılır ve sapta halka olarak kalır. Şemsiye mantarında ve zehirli Amanita türlerinde görülür.
- Volva (çanak)
- Sapın dibinde, genç mantarı yumurta gibi saran örtünün kalıntısı. Köygöçüren gibi ölümcül Amanita türlerinin belirgin özelliğidir; bu yüzden bir mantar teşhis için kesilmeden, dibiyle birlikte incelenmelidir.
- Mikoriza
- Mantar ile ağaç kökleri arasındaki karşılıklı yarara dayalı ortaklık. Mantar ağaca su ve mineral taşır, ağaçtan şeker alır. Kanlıcanın çamla, porçininin kayın, meşe ve ladinle, trüfün meşe ve fındıkla ortaklığı buna örnektir.
- Saprofit mantar
- Devrilmiş ağaç, kütük ya da yaprak gibi ölü organik maddeyi ayrıştırarak beslenen mantar. İstiridye mantarı ve kültür mantarı saprofittir.
- Parazit mantar
- Canlı bir ağaçtan ya da organizmadan beslenen, çoğu zaman ona zarar veren mantar. Bazı kav mantarları ve bal mantarı (Armillaria) bu gruptandır.
- Sütlü mantar (Lactarius)
- Dokusu kesildiğinde ya da zedelendiğinde süt benzeri bir sıvı veren mantar cinsi. Kanlıcanın turuncu sütü bu grubun en bilinen örneğidir; acı ya da beyaz sütlü bazı türler mide rahatsızlığı yapar.
- Amanita
- Ölümcül köygöçüren, sinek mantarı ve panter mantarı gibi zehirli türlerin yanı sıra yenebilen yumurta mantarını da içeren cins. Halka ve volva taşıyan beyaz lamelli mantarlar uzman teşhisi olmadan asla toplanmamalıdır.
- Amatoksin
- Köygöçüren gibi bazı Amanita türlerinde bulunan, karaciğer ve böbreklere ağır hasar veren toksin. Pişirmekle, kurutmakla ya da dondurmakla bozulmaz; belirtiler yedikten 6–24 saat sonra başlayabilir.
- Boletus
- Şapkasının altında lamel yerine gözenek bulunan, etli mantarlar grubu. Porçini (Boletus edulis) bu grubun en bilinen yenebilen türüdür; bazı akrabaları acı ya da zehirlidir.
- Trüf
- Meyve gövdesini toprak altında oluşturan, ağaçlarla mikoriza kuran mantarlar. Kokusuyla bulunur; Türkiye’de genellikle eğitimli köpeklerle aranır.
- Kültür mantarı
- Kontrollü ortamlarda yetiştirilen mantar; Türkiye’de en yaygını beyaz şapkalı Agaricus bisporus’tur. İstiridye ve şitake mantarı da kültürde üretilir.
- Foraging
- Doğadan yenebilir bitki ve mantarları bilinçli, sürdürülebilir ve kurallara uyarak toplama kültürü. Temel kuralı, emin olunmayan hiçbir şeyin tüketilmemesidir.
- Mantar çıkması
- Nem, sıcaklık ve toprak koşulları uygun olduğunda miselyumun meyve gövdesi oluşturması. Çoğu türde bu, bol bir yağışın ardından birkaç gün içinde gerçekleşir.
- Teşhis
- Bir mantarın türünün belirlenmesi. Şapka, lamel, sap, halka, volva, koku, spor izi ve yetiştiği ağaç birlikte değerlendirilir. “Yenebilir mi?” sorusunun cevabı yalnızca kesin teşhisle verilebilir.
- Zehir Danışma Merkezi (114)
- Ulusal Zehir Danışma Merkezi’nin 7/24 ulaşılabilen ücretsiz hattı. Mantar yedikten sonra bulantı, kusma, ishal ya da halsizlik görülürse vakit kaybetmeden 114 aranmalı veya 112 ile acil servise başvurulmalıdır.
Devamı
Ormana bu kez
bir rehberle girin.
Ormandan Tabağa’nın Bolu Yumrukaya’daki iki günlük buluşmalarında mantarları ormanda birlikte tanıyor, akşam aynı sofrada buluşuyoruz. 12 kişilik gruplar, konaklama dahil.
Tarihleri gör ↗Son güncelleme: · Ormandan Tabağa ekibi