Köygöçüren mantarı
Amanita phalloides · Diğer adları: ölüm meleği, ölüm şapkası, yeşil köygöçüren
Masum görünen, kokusu ve tadı belirgin olmayan bir mantar; ama dünyadaki ölümcül mantar zehirlenmelerinin çoğundan sorumlu. Adını bir köyü göçürecek kadar tehlikeli olmasından alır.
- Bilimsel adı
- Amanita phalloides
- Mevsim
- Tem · Ağu · Eyl · Eki · Kas
- Yaşam alanı
- Meşe, kayın, kestane ve diğer yaprak döken ağaçların yakınında
- Durum
- Zehirli tür
Köygöçüren mantarı nedir?
Köygöçüren, Amanita cinsindendir ve amatoksin adlı güçlü toksinler içerir. Bu toksinler pişirmekle, kurutmakla, dondurmakla ya da haşlama suyunu dökmekle yok olmaz. Tek bir mantar şapkası bir yetişkini öldürmeye yetecek kadar toksin içerebilir.
Türkiye’de mantar zehirlenmelerine bağlı ölümlerin büyük bölümü amatoksin içeren türlerle, en başta köygöçürenle ilişkilidir. Zehirlenmeler çoğunlukla yenilebilir bir türle (özellikle yumurta mantarı, şemsiye mantarı ya da çayır mantarı) karıştırılması sonucu olur.
Köygöçüren mantarı ne zaman çıkar?
- Oca
- Şub
- Mar
- Nis
- May
- Haz
- Tem
- Ağu
- Eyl
- Eki
- Kas
- Ara
Yaz sonundan sonbahara, Temmuz–Kasım arasında; özellikle yağışlı sonbaharlarda.
Köygöçüren mantarı nerede yetişir?
Meşe, kayın, kestane ve diğer yaprak döken ağaçların yakınında; parklarda ve bahçelerdeki ağaçların altında da görülebilir.
Görünüm özellikleri
Aşağıdaki özellikler türü anlatmak içindir; tek başına ya da birlikte kesin tanı sağlamaz.
- Zeytin yeşilinden sarımsı yeşile, bazen beyazımsı şapka; üzerinde ince ışınsal lifler
- Beyaz, saptan serbest lameller
- Sap üzerinde beyaz, sarkık halka (zamanla kaybolabilir)
- Sapın dibinde toprağa gömülü, beyaz, torba biçimli kese (volva); mantar kökünden çıkarılmazsa görülmez
Neden karıştırılır?
- Yumurta mantarı Amanita caesarea
Genç, yumurta evresinde beyaz kese içinde ikisi de neredeyse aynı görünür.
Yumurta mantarı sayfası → - Çayır mantarı ve kültür mantarına benzeyen türler Agaricus spp.
Agaricus türlerinin lamelleri pembeden kahverengiye döner ve tabanlarında kese bulunmaz; köygöçürenin lamelleri her zaman beyazdır.
- Yeşil şapkalı Russula türleri Russula spp.
Yeşil şapkalı bazı Russula türleri köygöçürenle karıştırılabilir; Russula’larda halka ve kese bulunmaz.
Zehirlenme belirtileri
Belirtiler mantar yendikten genellikle 6–24 saat sonra başlar: şiddetli kusma, ishal ve karın ağrısı. Bu dönem bir–iki gün içinde geçmiş gibi görünebilir; ancak bu “sahte iyileşme” evresinde toksinler karaciğer ve böbreklere zarar vermeye devam eder. Erken tedavi hayati önem taşır.
Ne yapmalı? Yabani mantar yedikten sonra belirti başlarsa beklemeyin: 112’yi ya da 114’ü arayın, mümkünse yenen mantardan bir örneği ya da fotoğrafını saklayın. Belirtiler geçse bile hastaneye başvurun.
Sık sorulan sorular
Köygöçüren pişirilince zehri gider mi?
Hayır. Amatoksinler pişirme, kurutma, dondurma ya da haşlama suyunu dökme ile yok olmaz.
Köygöçüren zehirlenmesinin belirtileri ne zaman başlar?
Genellikle mantar yendikten 6–24 saat sonra. Belirtilerin geç başlaması ve bir süre geçmiş gibi görünmesi, zehirlenmeyi daha tehlikeli kılar. Yabani mantar yedikten sonra kusma ve ishal başlarsa hiç beklemeden 112’yi ya da 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni arayın.
Köygöçüren nasıl tanınır?
Beyaz lameller, sapta halka ve sapın dibinde toprağa gömülü torba biçimli kese tipik özellikleridir. Ancak bu özellikler her örnekte görülmeyebilir; bu sayfa bir tanıma rehberi değildir.
Bu türle ilgili yazılarımız
Mantarları kitaptan değil,
ormanda tanı.
Bolu’daki hafta sonu buluşmalarımızda mantarları yerinde gözlemliyor, ekiple birlikte inceliyor ve aynı sofrada buluşuyoruz.
Etkinlik takvimini gör ↗Diğer türler
Dikkat: zehirli türlerle karışırYumurta (Sezar) mantarıAmanita caesareaHaz · Tem · Ağu · Eyl · Eki
Zehirli türSinek mantarıAmanita muscariaAğu · Eyl · Eki · Kas
Zehirli türPanter mantarıAmanita pantherinaTem · Ağu · Eyl · Eki
Sofrada bilinen türKanlıca (çıntar) mantarıLactarius deliciosusEyl · Eki · KasSon güncelleme: · Ormandan Tabağa